Problemy z widzeniem po zmroku nie muszą oznaczać pogorszenia ostrości wzroku. Można prawidłowo odczytywać litery na tablicy okulistycznej w jasnym pomieszczeniu, a jednocześnie mieć trudności z dostrzeganiem pieszych na nieoświetlonej drodze. Podobny problem pojawia się podczas jazdy nocą, gdy reflektory nadjeżdżających samochodów powodują chwilowe pogorszenie widzenia.
Potocznie takie dolegliwości określa się mianem kurzej ślepoty, ale nie jest to jednoznaczne rozpoznanie medyczne. Osobnymi zagadnieniami są widzenie zmierzchowe, adaptacja do ciemności, olśnienie oraz wrażliwość na kontrast. Każde opisuje inną właściwość układu wzrokowego, a ich ocena wymaga odpowiednio dobranych badań. Ma to szczególne znaczenie w przypadku kierowców, ponieważ prawidłowa ostrość wzroku w dzień nie przesądza o bezpieczeństwie prowadzenia pojazdu po zmroku.
Czym różnią się kurza ślepota, widzenie zmierzchowe, olśnienie i wrażliwość na kontrast?
Kurza ślepota, nazywana również ślepotą zmierzchową lub nyktalopią, to potoczne określenie trudności z widzeniem przy słabym oświetleniu. Nie wskazuje konkretnej choroby ani mechanizmu uszkodzenia oka. Opisuje przede wszystkim objaw: człowiek widzi prawidłowo w dzień, ale po zapadnięciu zmroku ma trudności z rozpoznawaniem przedmiotów, oceną odległości i poruszaniem się w ciemnym otoczeniu.
Z kolei widzenie zmierzchowe oznacza zdolność rozpoznawania obiektów w warunkach ograniczonego oświetlenia. W takich warunkach pracują zarówno czopki, odpowiedzialne przede wszystkim za widzenie barwne i szczegóły, jak i pręciki, które umożliwiają widzenie przy niewielkiej ilości światła.
Istotnym elementem tego procesu jest adaptacja do ciemności. To fizjologiczne przystosowanie wzroku do zmniejszonego natężenia światła. Uczestniczą w nim między innymi zmiany wrażliwości fotoreceptorów i regeneracja barwników wzrokowych. Szczególnie ważna jest rodopsyna znajdująca się w pręcikach. Jej prawidłowe funkcjonowanie zależy również od dostępności witaminy A.
Zaburzenie adaptacji powoduje, że po przejściu z jasnego otoczenia do ciemnego człowiek potrzebuje więcej czasu, aby odzyskać zdolność dostrzegania szczegółów. Nie jest to jednak to samo co zwykłe pogorszenie ostrości wzroku.
Olśnienie oznacza niekorzystny wpływ intensywnego światła na komfort lub sprawność widzenia. W okulistyce trzeba rozróżnić dwa jego rodzaje:
- Olśnienie ograniczające widzenie – intensywne światło rozprasza się wewnątrz oka, tworząc dodatkową poświatę na siatkówce. Zmniejsza to kontrast obrazu i utrudnia rozpoznawanie obiektów. Przykładem jest sytuacja, w której reflektory samochodu jadącego z naprzeciwka utrudniają dostrzeżenie pieszego na poboczu.
- Olśnienie powodujące dyskomfort – wywołuje nieprzyjemne odczucia, mrużenie oczu, zmęczenie lub potrzebę odwrócenia wzroku. Nie musi jednak oznaczać równie dużego, mierzalnego pogorszenia zdolności rozpoznawania szczegółów.
Czwartym pojęciem jest wrażliwość na kontrast. Określa ona zdolność rozróżniania obiektów od ich tła, gdy różnica jasności między nimi jest niewielka. Jeżeli pieszy ubrany w ciemną odzież znajduje się na tle ciemnej jezdni, jego dostrzeżenie wymaga odpowiedniej wrażliwości na kontrast.
Wysoka ostrość wzroku nie gwarantuje prawidłowej wrażliwości na kontrast. Standardowa tablica okulistyczna wykorzystuje znaki o wysokim kontraście, dlatego nie pokazuje wszystkich trudności występujących podczas jazdy nocą.
Co może powodować zaburzenia tych funkcji?
Przyczyna zależy od tego, który element układu wzrokowego nie działa prawidłowo. Do najważniejszych należą:
- Choroby siatkówki – szczególnie schorzenia wpływające na funkcjonowanie pręcików. Przykładem jest zwyrodnienie barwnikowe siatkówki, które może początkowo powodować trudności z widzeniem po zmroku i stopniowe ograniczanie pola widzenia.
- Niedobór witaminy A – może zaburzać powstawanie rodopsyny, a przez to pogarszać widzenie przy słabym oświetleniu. W Polsce nie jest częstą przyczyną, ale może występować między innymi przy zaburzeniach wchłaniania.
- Zaćma – zmętnienie soczewki ogranicza przechodzenie światła i powoduje jego rozpraszanie. Może skutkować pogorszeniem widzenia nocnego, obniżeniem kontrastu i nadmiernym odczuwaniem olśnienia.
- Zmiany rogówki – jej zmętnienie lub nieregularna powierzchnia mogą pogarszać jakość obrazu i zwiększać rozpraszanie światła.
- Nieprawidłowa korekcja wady wzroku – nieodpowiednio dobrane okulary mogą utrudniać rozpoznawanie odległych obiektów, szczególnie przy słabym oświetleniu.
Przykładowo kierowca może bez problemu rozpoznawać znaki drogowe w dzień, ale mieć trudności z dostrzeżeniem pieszych na ciemnym poboczu. Jeżeli dodatkowo reflektory nadjeżdżających pojazdów powodują długotrwałe pogorszenie widzenia, problem może dotyczyć jednocześnie kontrastu i olśnienia. Samodzielne zwiększenie mocy okularów nie rozwiąże sytuacji, jeżeli przyczyną jest zmętnienie soczewki lub zaburzenie funkcjonowania siatkówki.
Dlatego diagnostyka powinna najpierw ustalić, czy problem dotyczy optyki oka, funkcjonowania fotoreceptorów czy reakcji wzroku na dodatkowe źródło światła.
Jak lekarze badają widzenie zmierzchowe i wrażliwość na olśnienie?
Badanie rozpoczyna się od wywiadu i standardowej oceny okulistycznej. Lekarz ustala, w jakich sytuacjach występują trudności, czy dotyczą jednego oka, czy obu, jak długo trwają i czy nasilają się z czasem.
Istotne są również informacje o:
- trudnościach z widzeniem bezpośrednio po wyjściu z jasnego pomieszczenia;
- problemach z rozpoznawaniem obiektów na nieoświetlonej drodze;
- aureolach i poświatach wokół źródeł światła;
- częstym oślepieniu przez reflektory samochodów;
- przebytych operacjach oczu i laserowej korekcji wzroku;
- stosowanych lekach oraz rozpoznanych chorobach okulistycznych.
Następnie wykonuje się standardowe badania, które mogą obejmować pomiar ostrości wzroku, ocenę refrakcji, badanie przedniego odcinka oka w lampie szczelinowej i ocenę dna oka.
Jeżeli wyniki nie wyjaśniają dolegliwości, lekarz może zlecić specjalistyczne badania funkcji wzrokowych.
Badanie widzenia zmierzchowego
Wykonuje się je w warunkach ograniczonego oświetlenia, wykorzystując specjalistyczny aparat do oceny widzenia przy słabym świetle.
Badana osoba obserwuje odpowiednio przygotowane znaki lub optotypy, których kontrast jest stopniowo zmniejszany. Jej zadaniem jest prawidłowe rozpoznawanie prezentowanych symboli. Dzięki temu można ocenić, jak dobrze wzrok radzi sobie z dostrzeganiem szczegółów, gdy ilość dostępnego światła jest ograniczona.
W zależności od urządzenia i procedury badanie obejmuje również ocenę funkcjonowania wzroku po wcześniejszej adaptacji do warunków zmierzchowych.
Nie należy utożsamiać takiego testu z pełną adaptometrią ciemniową. Adaptometria pozwala dokładniej ocenić zmianę czułości wzroku podczas przystosowywania się do ciemności. Jest wykorzystywana w diagnostyce, gdy istnieje podejrzenie zaburzeń funkcjonowania fotoreceptorów.
Badanie wrażliwości na olśnienie
W tym przypadku lekarz lub osoba wykonująca badanie wykorzystuje aparat, który pozwala ocenić widzenie przy obecności dodatkowego źródła światła.
Zasada jest następująca:
- badany rozpoznaje znaki prezentowane przy ograniczonym oświetleniu;
- do warunków badania wprowadza się dodatkowe światło powodujące olśnienie;
- ponownie ocenia się zdolność rozpoznawania znaków;
- porównuje się funkcjonowanie wzroku w obu warunkach.
Jeżeli po wprowadzeniu dodatkowego światła osoba badana wyraźnie gorzej rozpoznaje symbole, może to wskazywać na nadmierny wpływ olśnienia na sprawność widzenia.
Mechanizm ma bezpośrednie znaczenie dla kierowców. Światło rozproszone wewnątrz oka nakłada się na obraz obserwowanego obiektu, zmniejszając różnicę jasności między nim a tłem. W efekcie pieszy, przeszkoda lub fragment drogi stają się trudniejsze do zauważenia.
Ocena wrażliwości na kontrast
Wrażliwość na kontrast można oceniać również osobnymi testami, na przykład za pomocą tablicy Pelli-Robson. Zawiera ona znaki o stopniowo zmniejszającym się kontraście. Badany odczytuje je, a wynik pozwala określić, jak niewielkie różnice jasności jest w stanie rozpoznać.
Takie badanie dostarcza informacji, których nie pokazuje standardowa tablica do oceny ostrości wzroku.
Ważne jest jednak rozróżnienie pomiędzy diagnostyką okulistyczną a badaniem wymaganym w określonych procedurach dla kierowców. W polskim rozporządzeniu przewidziano szczególną zasadę interpretacji: brak odchyleń w badaniu zmierzchowym jest równoznaczny z prawidłowym wynikiem badania wrażliwości na kontrast. Nie oznacza to, że obie funkcje są medycznie tym samym.
Badania uzupełniające
Jeżeli lekarz podejrzewa konkretną chorobę, może rozszerzyć diagnostykę. Zakres zależy od objawów i wyników wcześniejszych badań.
Do wykorzystywanych metod należą:
- OCT siatkówki – pozwala ocenić jej strukturę i wykryć zmiany w poszczególnych warstwach.
- Perymetria – służy do oceny pola widzenia i wykrywania jego ubytków.
- Elektroretinografia (ERG) – bada odpowiedź elektryczną siatkówki na bodźce świetlne, dostarczając informacji o funkcjonowaniu fotoreceptorów.
- Badania laboratoryjne – w uzasadnionych przypadkach pozwalają sprawdzić między innymi poziom witaminy A.
Nie ma potrzeby wykonywania wszystkich tych badań u każdej osoby zgłaszającej trudności z widzeniem po zmroku. Przy podejrzeniu zaćmy istotna będzie ocena soczewki, natomiast przy podejrzeniu choroby pręcików większe znaczenie mogą mieć ERG i badania czynnościowe siatkówki.
Sam nieprawidłowy wynik testu zmierzchowego nie określa jeszcze przyczyny zaburzenia. Pokazuje problem z funkcją wzrokową, który trzeba zestawić z pozostałymi wynikami.
Kiedy badanie widzenia zmierzchowego jest wymagane u kierowców? Przepisy i wyjątki
Zakres badań wzroku osób ubiegających się o uprawnienia do kierowania pojazdami określa rozporządzenie Ministra Zdrowia z 5 grudnia 2022 r. w sprawie badań lekarskich osób ubiegających się o uprawnienia do kierowania pojazdami i kierowców, Dz.U. 2022 poz. 2503.
Szczegółowe wymagania dotyczące widzenia zmierzchowego, wrażliwości na olśnienie i kontrast znajdują się w załączniku nr 2. Przepisy nie nakładają jednak identycznego obowiązku na wszystkich kierowców.
Grupa pierwsza – kategorie AM, A1, A2, A, B1, B, B+E i T
W przypadku osób ubiegających się o te kategorie lub posiadających takie uprawnienia badanie widzenia zmierzchowego i wrażliwości na olśnienie nie jest rutynowo wymagane.
Rozporządzenie przewiduje jednak trzy sytuacje, w których badanie należy wykonać:
- osoba badana ma wszczepioną soczewkę wewnątrzgałkową;
- osoba przeszła laserową korekcję wad wzroku;
- istnieją inne wskazania wynikające z przeprowadzonego badania lekarskiego.
Oznacza to, że kierowca kategorii B nie musi automatycznie przechodzić specjalistycznego testu przy każdym badaniu, ale lekarz może mieć obowiązek zlecenia go ze względu na stan zdrowia lub przebytą procedurę okulistyczną.
Grupa druga – kategorie C1, C1+E, C, C+E, D1, D1+E, D i D+E oraz pozwolenie na kierowanie tramwajem
W tej grupie rozporządzenie wymaga prawidłowego wyniku badania widzenia zmierzchowego i wrażliwości na olśnienie.
Wymaganie dotyczy zarówno osób ubiegających się o uprawnienia, jak i posiadających wskazane kategorie lub pozwolenie na kierowanie tramwajem.
Pozostałe grupy objęte wymaganiem prawidłowego wyniku
Obowiązek uzyskania prawidłowego wyniku obejmuje również:
- osoby ubiegające się o zezwolenie na kierowanie pojazdem uprzywilejowanym lub przewożącym wartości pieniężne, a także osoby występujące o przedłużenie ważności takiego zezwolenia;
- osoby podlegające badaniom na podstawie art. 39j ust. 1 lub art. 39m ustawy o transporcie drogowym, czyli określone grupy kierowców zawodowych i osób osobiście wykonujących przewóz drogowy;
- osoby wymienione w art. 34 ust. 1, art. 60 i art. 117 ust. 4 ustawy o kierujących pojazdami.
W tych przypadkach tabela w załączniku nr 2 przewiduje wymóg prawidłowego wyniku badania.
Jak interpretować wynik i czy nieprawidłowości oznaczają utratę prawa jazdy?
Rozporządzenie nie określa jednego uniwersalnego modelu aparatu, czasu adaptacji ani liczbowego progu kontrastu, który miałby obowiązywać we wszystkich badaniach. W odpowiedniej kolumnie tabeli wskazano wymaganie uzyskania wyniku prawidłowego.
Przypis nr 1 do załącznika nr 2 wyraźnie stanowi, że brak odchyleń w zakresie badania zmierzchowego jest równoznaczny z prawidłowym wynikiem badania wrażliwości na kontrast.
Istotny jest również przypis nr 3. W przypadku stwierdzenia zaburzeń widzenia zmierzchowego i wrażliwości na olśnienie możliwe jest określenie ograniczeń w korzystaniu z uprawnień do kierowania pojazdami, wynikających ze stanu zdrowia.
Nie oznacza to automatycznego odebrania prawa jazdy. Uprawniony lekarz ocenia stan zdrowia, charakter zaburzenia i jego znaczenie dla bezpieczeństwa prowadzenia pojazdu. W razie potrzeby może również skierować badanego na konsultację specjalistyczną lub dodatkowe badania diagnostyczne.
Warto też wiedzieć, że oświadczenie dotyczące stanu zdrowia, składane przed badaniem kierowcy, zawiera bezpośrednie pytanie o trudności w widzeniu po zmierzchu i częste uczucie oślepienia przez światła innych pojazdów. Nie należy pomijać takich dolegliwości podczas wypełniania dokumentacji.
FAQ – najczęstsze pytania o widzenie zmierzchowe i olśnienie
Czy można mieć prawidłową ostrość wzroku i jednocześnie cierpieć na kurzą ślepotę?
Tak. Tablica okulistyczna sprawdza przede wszystkim rozpoznawanie znaków o wysokim kontraście. Nie ocenia w pełni adaptacji do ciemności, wrażliwości na olśnienie ani zdolności rozpoznawania obiektów przy niewielkich różnicach jasności.
Czy każdy kierowca kategorii B musi wykonać badanie widzenia zmierzchowego?
Nie. Badanie nie jest rutynowo wymagane dla wszystkich kierowców tej kategorii. Jest jednak obowiązkowe między innymi po wszczepieniu soczewki wewnątrzgałkowej, po laserowej korekcji wad wzroku lub w przypadku innych wskazań wynikających z badania lekarskiego.
Czy olśnienie i obniżona wrażliwość na kontrast oznaczają to samo?
Nie. Olśnienie jest reakcją na intensywne światło, które może pogarszać widzenie lub powodować dyskomfort. Wrażliwość na kontrast określa zdolność rozpoznawania obiektów różniących się niewiele jasnością od otoczenia. Olśnienie może obniżać kontrast obrazu, ale są to odrębne pojęcia.
Czy okulary z żółtymi szkłami rozwiązują problem widzenia nocnego?
Nie. Nie leczą zaburzeń pracy siatkówki ani zmętnienia soczewki. Przyciemniane szkła mogą dodatkowo ograniczać ilość światła docierającego do oka, dlatego nie powinny zastępować diagnostyki i właściwie dobranej korekcji.
Czy nieprawidłowy wynik badania oznacza automatyczny zakaz prowadzenia pojazdów?
Nie. Lekarz ocenia rodzaj zaburzenia i jego znaczenie dla bezpieczeństwa. Przepisy przewidują możliwość określenia ograniczeń w korzystaniu z uprawnień, a nie automatyczne odebranie prawa jazdy w każdym przypadku nieprawidłowego wyniku.
Jeżeli pojawiają się trudności z widzeniem po zmroku, pierwszym krokiem powinno być ustalenie, czy problem dotyczy adaptacji do ciemności, rozpraszania światła w oku czy obniżonej wrażliwości na kontrast. W tym celu należy rozpocząć od badania okulistycznego, oceny refrakcji, soczewki i siatkówki. Dopiero na tej podstawie dobiera się badanie zmierzchowe, test olśnienia lub diagnostykę czynnościową siatkówki. Nie należy zastępować tych działań samodzielną zmianą okularów ani suplementacją witaminy A bez potwierdzonego niedoboru. Jeżeli problemy z widzeniem utrudniają bezpieczne dostrzeganie przeszkód na drodze, do czasu ich wyjaśnienia należy zrezygnować z jazdy w takich warunkach.
Więcej informacji na: badania lekarskie kierowców Warszawa.
